Zorgen

Pol Deltour, nationaal secretaris van de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ), uitte op 26 november al zijn bezorgdheid over de toekomst van De Morgen. Op de website van de VVJ vroeg hij zich af of Vlaanderen binnenkort opnieuw een krantentitel armer zou zijn. Reden waren de plannen van De Persgroep Publishing om de redactie van De Morgen te verhuizen naar de gebouwen van Het Laatste Nieuws in Kobbegem. Zo kunnen de synergieën tussen de verschillende titels van de groep versterkt worden (en de kosten gedrukt).

Ondanks het protest van de bijna voltallige redactie en vele medestanders, besloot de directie op drie december om de verhuis toch te laten doorgaan. Als kers op de taart kregen de medewerkers van De Morgen diezelfde dag ook nog te horen dat 26 collega’s ‘dankzij’ die synergieën en door de moeilijke economische toestand vriendelijk bedankt (lees ‘afgedankt’) zouden worden. Toeval of niet, maar amper één dag tevoren kregen ook de werknemers van Corelio te horen dat zestig banen zouden sneuvelen door de gevolgen van de economische recessie. De audiovisuele media ontsnappen evenmin, getuige de recente ontslagen bij de VRT en VMMa. En dan hebben we het nog niet over de tientallen freelancers die in de kou komen te staan.

Alle gevolgen voor journalisten ten spijt, maar wat is nu precies de aanzet geweest voor deze collectieve ontslagenronde? Welke redenen worden aangegeven door de verschillende partijen? Wij zochten het uit en zetten de verschillende argumenten voor u op een rijtje.

Economische wetmatigheid

Laten we beginnen met de argumentatie van de directies. Zij schuiven de zwarte piet door naar de slechte marktsituatie en verwijzen naar de tegenvallende reclamecijfers voor de maanden november en december. Ze leiden hieruit af dat deze negatieve trend zich ook volgend jaar zal doorzetten en anticiperen hierop door deze (eventuele) dalende inkomsten nu al door te rekenen aan het personeel. Maar is die marktsituatie echt zo slecht als de mediabedrijven ons willen doen geloven?

Chris Van Roey, voorzitter van de Unie van Belgische Adverteerders (UBA), stelt dit argument ernstig in vraag. Zeker in het geval van kranten, die vooral geschikt zijn voor promotionele campagnes, verwacht hij geen daling van de reclamebestedingen. Bedrijven besparen eerder op reclame in functie van merkopbouw, vandaar dat Van Roey vooral een daling verwacht van reclamebestedingen op televisie.

En zelfs als deze daling zich doorzet, blijft het toch een beetje vreemd dat de mediabedrijven grote groepen werknemers ontslaan wegens financiële problemen, terwijl ze blijkbaar wel voldoende middelen hebben om andere titels over te nemen. De Persgroep is bijvoorbeeld aan het onderhandelen over de overname van de Nederlandse krant Algemeen Dagblad, en ook Corelio heeft de laatste jaren niet stilgezeten. Bovendien kunnen de multimediale groepen hun eventuele verliezen op de krantenmarkt makkelijk compenseren met de overvloedige inkomsten uit hun succesvolle radiozenders.

Paul Daenen, hoofdredacteur van Het laatste Nieuws, gaat niet akkoord met deze laatste redenering. Volgens hem moeten de verschillende titels van een groep zelfbedruipend zijn. Vandaar ziet hij economische wetmatigheden als enige reden zijn voor de gebeurtenissen van de laatste dagen: “De verhuis van De Morgen naar de gebouwen van Het Laatste Nieuws in Kobbegem gebeurt uit niets anders dan praktische overwegingen. Momenteel bevindt de redactie van De Morgen zich in een prachtig maar geklasseerd gebouw. Dit brengt erg veel paperassen en vooral extra kosten met zich mee. Een krant die niet voldoende inkomsten uit de lezers- en advertentiemarkt haalt, moet echter besparen. Een goedkoper gebouw is dan een logische stap. Daarnaast vormen personeelskosten de grootste hap uit het budget. Toch denk ik niet dat minder journalisten gelijk staat aan minder kwaliteit.”

Verborgen agenda

De betrokken journalisten hechten weinig geloof aan deze argumenten. Ten eerste omdat er sinds de grote fusieoperatie van De Morgen en Het Laatste Nieuws begin 2007 nauwelijks nog controleerbare bedrijfscijfers voor De Morgen alleen voorhanden zijn. De afzonderlijke nv’s rond de verschillende titels van De Persgroep Publishing werden toen opgedoekt. Daarnaast wordt het financiële plaatje ook nog eens ernstig vertroebeld door onbetrouwbare rekeningen en afrekeningen. Dit alles maakt het zeer moeilijk om betrouwbare uitspraken te doen over de financiële situatie van De Morgen.

Voor de getroffen journalisten is het dan ook duidelijk dat de mediadirecties de ontslagengolf vooraf hebben afgesproken in het licht van hun gezamenlijke verborgen agenda “die er bijvoorbeeld in bestaat om (nog maar eens) komaf te maken met oudere (en dus duurdere) werknemers op de redacties of met mensen die het al eens wagen dwars te liggen tegen hun eigen hiërarchie”, zo luidt het bij de VVJ. In hun gezamenlijke bijdrage op maandag 8 december in De Morgen en De Standaard noemen de vertegenwoordigers van de getroffen redacties het zo: “Het heeft er alle schijn van dat de recessie minstens voor een deel een voorwendsel is om op ondoordachte manier aan cost-cutting en winstmaximalisatie te doen.”

Vierde macht

En zelfs als de economische situatie van de mediahuizen werkelijk zo ernstig is als hun directies laten uitschijnen, mag dit geen excuus zijn om van bij het minste onraad de schaar door het personeelsbestand te halen. De vertegenwoordigers van de redacties verwoorden het in de krant als volgt: “Kranten zijn producten – zeker – en producten moeten rendabel zijn. Maar kranten zijn ook veel meer dan producten: ze maken onlosmakelijk deel uit van de goede werking van een democratie.”

Dit argument bevat twee belangrijke componenten. Het eerste is dat de eigenheid van de kranten in gevaar komt door de verregaande synergieën. Nemen we het voorbeeld van Het Laatste Nieuws en De Morgen. Zij behoorden bij hun ontstaan tot een andere zijde van het politieke spectrum. Het Laatste Nieuws was een uitgesproken liberale krant, De Morgen een socialistische. Hoewel ondertussen de politieke invloed op de redacties (bijna) onbestaande is geworden door de politieke ontzuiling, kan je er nog altijd niet omheen dat de beide kranten in twee totaal verschillende vijvers vissen wat betreft hun leespubliek. Naarmate er steeds meer berichtgeving van elkaar wordt overgenomen (vooral door De Morgen van Het Laatste Nieuws), betekent dit een verschraling van het pluralisme in de Vlaamse pers. Hetzelfde geldt voor de titels van de Corelio groep.

Ten tweede komt een afname van het aantal journalisten neer op een toename van de werkdruk. Verschillende onderzoeken tonen aan dat journalisten steeds meer taken (foto’s, lay-out, …) krijgen opgedragen, maar de vertegenwoordigers van de verschillende redacties vragen zich in de krant van 8 december af “of de ‘multi-inzetbare journalist’ nog genoeg dossierkennis kan opbouwen, nog tijd krijgt om een tweede of liefst zelfs een derde bron te checken, nog op zoek kan gaan naar eigen verhalen (…) Door de geplande afbouw van de redacties wordt de beschikbaarheid van goede, relevante en belangrijke informatie ingeperkt.”

En hoe moet het nu verder?

Tot zover de verschillende problemen en twistpunten. Maar zijn er ondertussen al oplossingen aangereikt? In navolging van het overleg tussen minister van Media Kris Peeters en de betrokken partijen, debatteerde ook het Vlaams Parlement op woensdag 10 december – in aanwezigheid van minister Peeters –  over de huidige staat van de media. De meningen waren ook hier verdeeld, maar toch was het overheersende geluid dat de overheid mediabedrijven een duw in de rug moet geven om de economische crisis de baas te kunnen en zo hun kwaliteit en pluriformiteit te garanderen. Omdat journalisten noch mediadirecties vragende partij zijn voor directe steun, pleitten Jos Stassen (Groen!) en Carl Decaluwé (CD&V) voor indirecte steunmaatregelen die gekoppeld worden aan bepaalde voorwaarden, zoals het hebben van een redactiestatuut en een minimale bezetting van de redactie. Zij sluiten zich hiermee volledig aan bij het standpunt van de VVJ.

Minister Peeters wenst alvast niet tussenbeide te komen bij herstructureringen omdat mediabedrijven net als alle andere economische sectoren onderhevig zijn aan de wetmatigheden van de markt. Anderzijds beseft hij dat mediaboodschappen ook belangrijk zijn als culturele producten met een maatschappelijke rol in een democratische samenleving. Daarom vindt hij dat “de kwaliteit, de onafhankelijkheid en de pluriformiteit moeten gewaarborgd worden.” De Mediaminister volgt de VVJ in haar redenering dat dit misschien best kan gebeuren door indirecte steunmaatregelen te koppelen aan bepaalde voorwaarden. Mogelijke steunacties zijn de uitbreiding van het project ‘Kranten in de Klas’ naar het hoger onderwijs, of een systeem dat momenteel in Nederland gesuggereerd wordt. Daar stelt men voor om een soort investeringsfonds voor innovatie in de journalistieke infrastructuur op te richten. Op lange termijn is het de wens van de mediaminister om een toekomstgerichte visie voor de media uit te tekenen binnen een overlegorgaan waaraan alle betrokkenen binnen de sector deelnemen. Dit initiatief ‘Flanders Media’ zou begin volgend jaar vaste vorm moeten krijgen.

De hele opzet klinkt alvast veelbelovend, nu nog hopen dat het niet blijft bij mooie woorden en dat er werkelijk zal nagedacht worden over mogelijkheden voor het behoud van een pluriforme en kwalitatieve pers, want dit blijft ten slotte toch het ideaal voor elke nieuwbakken journalist.

Het debat kwam er na aanhoudende negatieve berichten uit de sector. Zowel De Persgroep Publishing (De Morgen) als Corelio (Het Nieuwsblad en De Standaard) maakte de afgelopen dagen bekend dat een aantal banen zouden sneuvelen door de gevolgen van de economische recessie. De VRT kondigde eveneens een drastische inkrimping van het personeelsbestand aan en vandaag raakte bekend dat ook bij de VMMa 28 banen op de helling staan.

Pluriformiteit en kwaliteit

In navolging van het overleg op maandag en dinsdag tussen minister van Media Kris Peeters en de betrokken partijen, debatteerde het Vlaams Parlement op woensdag over de huidige staat van de media. Voornaamste bekommernissen zijn de pluriformiteit en kwaliteit van de Vlaamse pers. Jos Stassen (Groen!) en Carl Decaluwé (CD&V) sluiten zich aan bij het standpunt van de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ). Zij pleiten voor indirecte steunmaatregelen die gekoppeld worden aan bepaalde voorwaarden, zoals het hebben van een redactiestatuut en een minimale bezetting van de redactie. “Steun is belangrijk, maar de eraan verbonden voorwaarden moeten voor iedereen duidelijk zijn. Daarom moet er een rondetafel komen”, zo klinkt het bij Stassen, die lovende woorden heeft voor het initiatief van minister Peeters om alle partijen samen te brengen rond dit thema.

Goudhaantjes

Het Vlaams Belang veroordeelt deze steunmaatregelen die volgens hen de objectiviteit van de media in gevaar brengen. Jurgen Verstrepen (LDD) stelt zich dan weer de vraag of de financiële situatie van de mediabedrijven wel zo ernstig is als ze laten uitschijnen. Hij wijst er op dat ze blijkbaar wel voldoende middelen hebben om andere titels over te nemen. De Persgroep is momenteel bijvoorbeeld aan het onderhandelen over de overname van de Nederlandse krant Algemeen Dagblad, en ook Corelio heeft de laatste jaren niet stilgezeten. Bovendien kunnen de multimediale groepen hun eventuele verliezen op de krantenmarkt makkelijk compenseren met de overvloedige inkomsten uit hun succesvolle radiozenders.

Flanders Media

Mediaminister Kris Peeters was ook aanwezig bij het debat. Hij gaf na afloop aan zich bewust te zijn van de tweeledige functie van mediabedrijven. Omdat zij net als alle andere economische sectoren onderhevig zijn aan de wetmatigheden van de markt, wenst hij niet tussenbeide te komen bij herstructureringen. Anderzijds zijn mediaboodschappen ook belangrijk als culturele producten met een maatschappelijke rol in een democratische samenleving. Vandaar “moeten de kwaliteit, de onafhankelijkheid en de pluriformiteit gewaarborgd worden”, zo luidt het bij Peeters. Omdat journalisten noch mediadirecties vragende partij zijn voor directe steun, moet er nu nagedacht worden over andere maatregelen en acties. Een mogelijkheid is de uitbreiding van het project ‘Kranten in de Klas’ naar het hoger onderwijs, of een systeem dat momenteel in Nederland gesuggereerd wordt. Daar stelt men voor om een soort investeringsfonds voor innovatie in de journalistieke infrastructuur op te richten. Op lange termijn is het de wens van de mediaminister om een toekomstgerichte visie voor de media uit te tekenen binnen een overlegorgaan waaraan alle betrokkenen binnen de sector deelnemen. Dit initiatief zou begin volgend jaar vaste vorm moeten krijgen.

Maar moet de verslaggeving over topsporters niet beperkt blijven tot hun sportieve prestaties? En moet dit niet overgelaten worden aan sportjournalisten die alle gebeurtenissen vanuit hun kennis ter zake kunnen plaatsen? Of mag het privéleven van topsporters net als dat van ‘gewone’ celebrities uitgebreid besproken worden in de populaire pers? We vroegen het aan twee journalisten met jarenlange ervaring. Vic Dennis stond mee aan de wieg van de populaire pers in Vlaanderen en is nu hoofdredacteur van Primo. Hans Vandeweghe is al dertig jaar actief in de sportjournalistiek en is momenteel chef sport van De Morgen. Allebei zijn ze getuige geweest van een evolutie in manier waarop sportlui door de pers benaderd worden. We zetten hun opvallendste uitspraken op een rijtje.

De focus van sportjournalistiek verschuift van de sport zelf naar het gebeuren er rond.

Hans: Sportjournalistiek in Vlaanderen is de laatste 4 à 5 jaar enorm veranderd. Het Laatste Nieuws is hiervan de aanstoker geweest. 2004 was een breekmoment omdat hun chef sport dan vervangen is. Jan Segers was een grote sportkenner die over het cocaïnegebruik van Tom Boonen met kennis van zaken zou geschreven hebben. De twee nieuwe chefs zijn veel minder op de hoogte van de sportwereld. Bovendien worden ze rechtstreeks aangestuurd door de hoofdredactie die spektakel centraal stelt. Dit zorgt ervoor dat sportjournalistiek niet meer gaat over de essentie van de sport. Alles daar rond is nu belangrijk.

Als je ‘de vrouw en de moeder van’ interviewt, is de volgende stap ‘het lief van’. Of dan wordt er bijvoorbeeld een journaliste naar Tom Boonen gestuurd die moet zeggen dat ze voor Humo werkt maar haar stuk eigenlijk aan Het Laatste Nieuws verkoopt. Ik vind het ook belachelijk dat de 27-jarige Boonen een lief heeft van 16 jaar, maar uiteindelijk moet dat niet in de krant staan. Het is aan zijn ploegleiding om hem erover aan te spreken.

Vic: Sommige kranten publiceren tegenwoordig zelfs geruchten. Zo heeft Patrick Lefèvre (ploegleider van Quick-Step, n.v.d.r) een proces tegen Het Laatste Nieuws aangespannen omdat zij een stuk van Maarten Michielssens gepubliceerd hebben over een vermeend dopingschandaal waarbij Lefèvre en enkele renners – onder andere Boonen – zouden betrokken zijn.

Hans: De synergie met de sportredactie van Het Laatste Nieuws heeft bovendien invloed op de sportverslaggeving bij De Morgen (beide kranten behoren tot De Persgroep, n.v.d.r.). Ik ben degene die dat proces in gang gezet heeft. Ik heb mij verkeken op de koers die ze op dat moment bij Het Laatste Nieuws aan het varen waren. Nu heb ik daar heel veel spijt van want we hebben daardoor al dingen overgenomen die achteraf niet juist bleken te zijn. Een voorbeeld is het verhaal van Maarten Michielssens, de journalist die ondertussen ontslagen is.

Topsporters worden niet langer afgeschermd maar komen net als ‘gewone’ celebrities uitgebreid met hun privéleven in de pers.

Hans: Sport is entertainment. Dat is een realiteit en wij als sportjournalisten kunnen niet kiezen of sporters in de populaire pers aan bod komen of niet. Het is de celebritypers zelf die beslist wie hen interesseert. Bij politici is dat Freya Van den Bossche omdat zij van alles uitsteekt. Een bleke politicus moeten ze niet hebben, ze kiezen voor grote namen. Hetzelfde geldt voor topsporters als Tom Boonen.

Vic pleit voor een ‘beperkte openheid’ vanwege topsporters en andere BV’s.

Vic: Ik vind dat diegenen die zich helemaal afschermen verkeerd bezig zijn omdat zij indirect de sensatiejournalistiek aanwakkeren. In de sport zelf zijn nu eenmaal weinig mensen geïnteresseerd. Daarom is het beter een deel van het privéleven vrij te geven in een gecontroleerde vorm. Zo kan een sporter zelf bepalen hoeveel hij/zij wil vrijgeven en zo is ook de ‘gezonde’ honger van de lezer gestild. Wanneer men niks weet, slaat men echter aan het gissen. Dan kom je op het domein van de sensatiejournalistiek met zijn insinuaties. Dan gaat men dingen schrijven zoals ‘Zou er iets aan de hand zijn want we hebben ze gisteren ook al samen gezien’. Zo wordt de negatieve nieuwsgierigheid van de mensen aangewakkerd.

In het geval van Tom Boonen zijn er een aantal voorvallen bekend waarin de sensatiepers zijn beperkte openheid niet heeft gerespecteerd. Het voorbeeld van Het Laatste Nieuws heb ik al vermeld. Ik weet dat hij ook met Dag Allemaal problemen gehad heeft. Toen zijn vriendin gebeten was door een hond en toen hij naar Monaco verhuisde, zijn de mensen van Dag Allemaal bij de buren geweest. Niet alleen om hun mening te vragen, maar vooral om de feiten wat op te kloppen. Dat heeft hij hen erg kwalijk genomen. Je kan dit bovendien enorm vervalsen door alleen tegenstanders aan bod te laten komen. Zo creëer je de indruk dat in Balen iedereen tegen Tom Boonen is.

Bestaat er wel een onderscheid tussen privé en sensatie?

Vic: Ik vind dat die termen te vaak met elkaar worden verward. Ik vind het geen probleem als een BV ermee akkoord gaat om een deel van zijn privéleven te delen met het publiek. Dat heeft te maken met die ‘beperkte openheid’: Welke hond heeft hij? Waar gaat hij op vakantie? Hoe ziet zijn partner eruit? Die vragen beantwoorden aan een gezonde nieuwsgierigheid van het leespubliek. Voor de supporters is Tom Boonen immers bijna als een broer waarvan ze willen weten hoe het hem vergaat. Het wordt pas problematisch wanneer een journalist bij gebrek aan informatie dingen begint te insinueren. Dan kom je op het domein van de sensatie.

Hans: Ik vind schrijven over het privéleven ook sensatie. Toen Boonen in juni betrapt was op cocaïnegebruik, heb ik geschreven dat hij dom was, maar dat cocaïne een privézaak is want buiten competitie is het geen doping. In november vorig jaar is Boonen trouwens ook al een keer betrapt op cocaïne en XTC. Ik heb daar nog nooit over geschreven. Ook toen betrof het een controle buiten competitie die geen sportieve gevolgen had. Toen hebben ze het niet doorgegeven aan het gerecht, nu wel. Met alle gevolgen van dien.

Vic zegt van zichzelf wel dat hij heel kritisch is ten opzichte van de sensatiepers, maar in De Journalist (24 oktober 2008, p.19) stond een reactie van een ex-werknemer op zijn uitspraken in het nummer ervoor. Die persoon (Dominique Piedfort, n.v.d.r.) zegt: ‘Wij moesten niet anders dan van die rare dingen doen bij hem’. Als dat soort pers er zich mee bezig houdt heb je altijd een probleem. Zowel Het Laatste Nieuws als die heel populaire weekbladen, en in mindere mate ook Het Nieuwsblad zijn editor-driven. De hoofdredactie bepaalt wat er gepubliceerd moet worden en wat de lading moet zijn van het verhaal.

België evolueert naar de situatie zoals die in het buitenland is.

Hans: In het Verenigd Koninkrijk en Duitsland is het nog veel erger. Maar daar is er tenminste een duidelijk onderscheid tussen boulevardpers en gewone pers. Wouter Vandenhaute vat het zo samen: ‘Het probleem is dat er in Vlaanderen een Bild Zeitung is maar dat niemand het weet. Het Laatste Nieuws is een echte boulevardkrant. Het verschil is dat de Duitsers weten dat de helft opgeklopt is en dat het maar de helft van de keren klopt. Wij beseffen dat niet wanneer we Het Laatste Nieuws kopen.’

Vic: In Nederland, Engeland, Duitsland, Frankrijk, waar er veel meer pers is, kunnen bekenden nog minder dan hier aan alle media gehoor geven. Dus daar zijn ze nog meer aangewezen op dat systeem van anderen naspreken en sensatie. De kleinschaligheid van Vlaanderen was vroeger een voordeel maar de verschuiving is ook hier al ingezet…